Apamnıń sırlı sandıǵınan baslanǵan edi

Ele esimde… Kempir apam, tórde turǵan júk jıynawlı sandıqtı ashıp, ishinen bir nárseni alıp, sıypalap mańlayına tiygizip, soń birden awzı kemseńlep, kózlerine jas aldı. -Apa, -nege jılap otırsız? Sizdi kim qapa etti?-dedim balalıqqa salıp.

-Áy, qızım-áy, hesh kim qapa etken joq. Sen házir hesh nársege túsinbeyseń, ele kish­keneseń, úlkeygennen soń, túsinip alasań,-dedi.

Ol waqıtta men bes jasta edim. Mine, onnan berli aradan biraz jıllar ótti. Jaqında kempir apamnıń bólmesinde sabaq tayarlap otırsam, ol sandıǵınıń janına kelip, onı ashtı da, ishindegi zatlardı sırtqa shıǵarıp, qaytadan ishine jayǵastırdı, jáne kóz jas tókti.

-Apa, nege sandıqtı hár ashqan sayın jılaysız?-dedim sadalıq penen.

-Qızım bul meniń sırlı sandıǵım. Yaǵnıy meniń ótmishim. Sandıqtı ashqan sayın, balalıǵıma, jaslı­ǵıma, keshegi kúnime qaytqan­day bolaman. Ótken ómirim kóz aldımnan birimlep ótedi,-dedi apam.

-Sırlı sandıq hámmede de bola ma?-dedim jáne.

-Álbette qızım! Hár bir insannıń, hátteki hár bir xalıqtıń sırlı sandıǵı boladı.

-Haw, apa-aw xalıqtıń da sırlı sandıǵı bola ma?-dedim tańlanıp.

-Áy, sada qızım-ay. Qara­qalpaq xalqınıń ótmishi, tariyxı muzey-ǵoy. Áne, ol úlken sandıq. Sen onı barıp kór. Itibar berip, jaqsılap tamashala, kóp nárseni uǵıp alasań. Sebebi, ol meniki yaki basqa jeke adamdiki emes, pútkil qaraqalpaq xalqınıń sırlı sandıǵı I.V.Savickiy atındaǵı úlke tanıw muzeyi. Ol xalıqtıń biybaha miyrası, ótmishi. Sen óz xalqıńnıń ótmishin, tariyxın jaqsı biliwiń kerek. Usı muzeydi kóriw ushın qanshadan-qansha shet elden miymanlar kelip atır… Biziń tariyxımız benen basqalar qızıǵıp atır. Al, bizler she, túbimizde turǵan muzeyge barıwǵa waqıt taba almaymız, yaki… dedi apam.

Apamnıń bul sózleri maǵan qattı tásir etti. Aradan kóp waqıt ótpey, ustazım Sveta Axmetova menen birgelikte muzeyge qaray jol aldıq. Burın bul muzeydi tamashalaǵan edim. Lekin, kóp nársege itibar bermegen eken­men, usı ret mende ayırıqsha tásir qaldırdı. Muzeydiń sırtqı kó­rinisinen baslap, itibar berdim. Júdá sulıw, shıraylı. Ishindegi hár bir bólimdegi buyımlar, skulp­torlar, súwretler, xalqımızdıń payda­lanǵan buyımları, kiyim-ken­shekleri, haywanatlar, quslar dúnyası bári-bári qaraqal­paq xalqınıń ótmishin sóylep tur. Eksponatlardı tama­shalap júrgenimde «Ómir daraǵı» atlı miynetke kózim tústi. Aq bóz ústine reńli tawarlar menen gúllegen daraq, adam, túye, eshki, qoy hám quslardıń súwretleri sáwlelengen. Kóp jıllıq tariyxqa iye gúze, suw qabaq, ayaqlı tabaq, shıra bári-bári men ushın kózime ájayıp, ısıq kórindi. Burınları undı házir­gidey qaltaǵa emes, qoldan tigilgen, sırtı naǵıslar menen bezelgen un shanashqa salıp qoyatuǵın bolǵan eken.

Bizler súwretler bólimin kóz­den keshirgenimizde belgili súwretshi Antonov hám Abdi­raxmanovtıń «Miymandos Qara­qalpaqstan» atamasındaǵı miyneti meniń dıqqatımdı ózine tarttı. Bul súwrette milliy kiyimdegi qara­qalpaq qızı qolına nan uslap tur. Sonday-aq úlkemizde ósetuǵın miyweler, aq altınımız, dáryamız sheberlik penen súwretlengen. Súwretke qarap turıp, haqıy­qatında da xalqımnıń saqıy hám miymandos ekenligin kóz aldıma keltirdim.

Muzeyden qaytıp baratırıp, jar salıp baqırǵım keldi. Ózimnen-ózim tolqınlanıp, kewlimdi quwanısh sezimi kernedi. Xalqımnıń ótmishin esletetuǵın oǵada bay miyrasqa iye sırlı sandıǵı bar ekenligin óz kózim menen kórip, zor qızıǵıwshılıq penen tamashalap muzeyden úlken tásir aldım.

Úyge jetkenshe asıqtım hám kele-sala apama: -Hár dayım, sandıǵıńızdı aqtarıp otırıp ne ushın kózińizge jas alatuǵınıńızdı endi túsindim. Apa, siziń hár bir aytqan sózińiz, aqıl-násiyatıńız men ushın úlken sabaq, tárbiya mektebi. Siziń siltegenińiz benen  xalqımnıń sırlı sandıǵın ashıp, ájayıp dúnyanıń ishine kirgendey boldım. Apajan, sizge mıń-mıń raxmet!-dedim onı qushaqlap.

Ol meni aynanayın, qızımnan dep bawırına qattı qıstı.

Aziza ATANIYAZOVA

Nókis qalasındaǵı 42-sanlı ulıwma bilim beriw mektebiniń oqıwshısı