Kitap balalardıń súyikli hám qádirli quralı. Ádebiy kitaplardı oqıw arqalı balalardıń psixologiyalıq belgileri: oylawı, dıqqatı, este saqlawı rawajlanadı hám olardıń dúnyaǵa degen kóz qarası qáliplesedi.

Hár tárepleme rawajlanǵan sanalı, bilimli ul qızlardı tár­biyalap shıǵarıwdı oylaǵan hár bir ata-ana balaların tárbiya­lawǵa erteden-aq kewil bóliwi tiyis. Balanı oqıwǵa tayarlawdı kitaptı oqıy alıw múmkinshi­ligine iye bolmastan burın, yaǵnıy bala kóriw, esitiw, sóy­ley alıw uqıbına iye bolıwdan-aq baslaw kerek. Bul dáwirde ertek aytıp beriwdiń ózin má­deniy tárbiyanıń baslaması dep kórsetiwge boladı. Balalardı kitap oqıwǵa qızıqtırıw ushın, olarǵa súwretli kórgizbelerdi, jeńil hám kishkeneler tili menen jazılǵan súwretli kitap­shalardı alıp kórsetip, oqıp, súwretleri boyınsha soraw-juwap túrinde gúrriń ótkergen paydalı boladı. Balalar ózleri jasap atırǵan ortalıqtaǵı kórgen zatlarınıń súwretlerin sol kitaplardan kórse júrekleri sháwkildesip ózleri-aq mınaw almanıń súwreti, mınaw qawın, mınaw pıshıq hám t.b. dep aytıp be­redi. Bul waqıtta ata-ananıń wazıypası balanıń tanıs emes bilmegen zatlarınıń atın, túr-túsin aytıp, tanıstırıp, balanıń túsinigin keńeytip barıwdan hám ásirese sóylew tilin ósi­riwden ibarat. Bala­larǵa súw­retler kórsetkende atların ayt­qızıw menen shek­lenbesten onıń háreketin, formasın, túr-túsin qosıp aytqızıp, balanıń baylanıslı sóyley alıw uqıplılıǵın da rawajlandırıp bayıtıp barıw kerek.

Kishi mektep jasınan baslap balalar hár qıylı mazmundaǵı ádebiy kitaplardı oqıwǵa qızıǵa baslaydı. Bul waqıtta muǵallim hár bir ata-ana balanıń jas ózgesheligine baylanıslı hár qıylı mazmundaǵı qızıqlı kitaplardı saylap alıwına hám olardı oqıwına basshılıq etip, oqılǵan kitaplar haqqında pikir alısıp turǵanı jón. Álbette, balalardıń gez kelgen kitap­lardı oqıy beriwinen saqlanıwı kerek. Sonday-aq kitap qızıqlı eken dep, retsiz izin úzbey kóp waqıt oqıy beriw payda keltire ber­meydi. Kitaptı izbe-iz, sis­te­malı hám belgili waqıtta oqıwı kerek. Kitap oqıwı ushın úyden belgili orın ajıratılıp, onda balalarǵa arnalǵan  stol hám otırǵısh, kitap salıp qoyatuǵın tekshe hám t.b. kerekli qu­rallardıń bolıwı zárúr.

Ádebiy kitaplardı oqıwda bala belgili kún tártibine boysınıwı tiyis. Oqıw dáwi­rinde bala mektepten kelgen­nen keyin awqatlanıp dem alıp hám kúndelikli berilgen tapsırmanı orınlap bolǵannan keyin ǵana ádebiy kitaplardı oqıwǵa boladı.

Kitap oqıw dáwirinde balalardıń oqıw texnikasına kewil bólgen durıs. Baslawısh klass oqıwshıların kórkemlep oqıwǵa kónliktirip barıw tiykarǵı máselelerdiń biri. Oqıwshılar ádebiy kitaplardı kórkemlep oqıy alsa shıǵar­manıń mazmunın tolıq túsinip óz ana tilinde durıs hám baylanıslı sóylew uqıp­lılıǵına iye boladı. Balalar oqıǵan ádebiy kitapların qısqasha maz­munın joldas­larına, ata-anasına sóylep berse, olardıń sózlik qorı keńeyedi hám ádebiy ki­taplardı oqıwǵa degen qızı­ǵıwshılıǵı artadı. Sonıń ushın klasta muǵallim hám klastan tıs oqıwǵa beril­gen ádebiyat­lardıń balalar tárepinen óz waqtında oqı­lıwın, oqıǵan­larınan tú­singenlerin aytıp beriwdi bárha talap etip barıwı kerek.

1-2 klaslarǵa qaraǵanda 3-4 klaslarda oqıwshılardıń ádebiy kitaplardı oqıwı sanalı xarak­terge iye boladı. Bala­lardıń kitaptaǵı waqıyalarǵa kóz-qarası ózgerip, waqıyalar boyınsha ózinshe pikir júrgiziw dárejesine iye boladı. Oqıw­shılar shıǵarmanıń mazmunın bilip qoymastan, onıń shıqqan jılın, avtordıń atı hám fa­miliyasın biliwge qızıǵadı. Mu­ǵallim oqıwshılardıń usı jaq­ların esapqa alıp, bul maǵlıw­matlar boyınsha qıs­qasha gúrriń ótkeredi. Gúr­rińde avtordıń balalar tuwralı jazǵan shıǵarmaları, kitapları hám onıń mazmunı haqqında sóz boladı. Buǵan qosımsha  sol gúrrińde av­tordıń jazıwshı yaki shayırdıń ómiri hám dóretiw­shiligi tuwralı da azlap túsinik berilgeni durıs. Jas balalar oqılǵan kitaplardıń mazmunın yamasa avtordıń atın yadında bárha saqlay almaydı. Bunday jaǵdayda oqıwshılar kitaptıń shıqqan jılın, avtordıń atın hám familiyasın, gúrrińniń qısqasha mazmunın hám ondaǵı bazıbir túsiniksiz qıyın sózlerdi arnawlı dápterge jazıp qoyǵanı maqul. Geypara oqıwshılar kitaptıń mánisine túsinbesten tez oqıydı. Bazıbir oqıwshılar kitaplardıń súw­retlerin kóriw menen ǵana sheklense, geypa­raları eń qızıq dep esaplanǵan jerlerin ǵana oqıydı. Bunday jaǵdayda da olar waqıyanıń neden bas­lanǵanın hám qalay tamam bolǵanlıǵın anıqlay almaydı. Usınday kemshi­lik­lerdiń aldın alıw ushın muǵal­lim baqlawlar júrgizip jeke sóylesiwler hám klass jámááti menen gúrrińler ótkeredi. Eger balada oqıǵanın aytıp beriw uqıplılıǵı tómen bolsa, onda oqıǵan kitabına sorawlar berilip qısqa juwaplar alınadı. Onnan soń gúrrińler­den úzindi aytıp beriw talap etiledi.

«Jaqsı kitap sizdi aqıllı bir adam menen sırlasıp otırǵan­day oylandıradı»-degen ullı oyshıllardıń aytqan bahalı pikirlerin bárqulla yadta saqlawımız tiyis.

G.Jumamuratova,

T.Azizova

ÓzPIII QQ filialınıń ilimiy xızmetkerleri