Qádirli balalar! Bilesizler me, ornitologlardıń maǵlıwmatlarına qaraǵanda, házirgi kúni jer júzinde 10738 qus túri jasaytuǵın bolıp, olardıń 158 túri jer júzinen pútkilley joǵalıp ketiw qáwpi astında tur. ĺssıqanlı, máyekten kó­beyiwshi bul túrdi saqlap qalıw, olardıń tirishilik etiwi ushın qolaylı ortalıq jaratıw búgingi kúndegi tábiyat qorǵawshılarınıń eń áhmiyetli máse­le­lerinen biri esaplanadı. Sonlıqtan hár jılı 1-ap­rel-Xalıq­aralıq Quslar kúni sıpatında bel­gi­lenedi hám bul kúni quslardı úyreniw hám qor­­ǵaw boyınsha bir qatar is-ilajlar ámelge asırıladı. Sonıń ushın, «Ekoháreket»tiń búgingi sanın qanatlı dos­larımız-quslarǵa arnawdı maqul kórdik.

«Quslar hám gúller» bayramı

Jaqında paytaxtımızdaǵı 34-sanlı ulıwma bilim beriw mektebinde «Quslar hám gúller» atamasında bayram keshesi ótkerildi. Bayram keshesin mektep direktorı Ó.Saparova kiris sóz benen ashıp berdi. Ol óz sózinde insan tábiyattıń ajıralmas bólegi ekenligin, sonlıqtan, onda jasawshı quslar hám haywanat túrlerine, jasıl tábiyatqa mehir menen qatnas jasawı zárúrligin atap ótti.

Bunnan soń, mektep oqıwshıları arasınan túrli gúller hám quslar tárbiyası menen shuǵıllanıp atırǵan ul-qızlardıń tábiyattı qorǵaw, ósimlik hám quslarǵa qayırqomlıq etiwge arnalǵan súwretleriniń kórgizbesi ótkerilip, oqıwshılar tárepinen usı temadaǵı qosıq-taqmaqlar atqarıldı. Sonday-aq, qorshaǵan ortalıqqa aqıl menen qatnas jasaw, tábiyattı qorǵawdı úgit-násiyatlawshı plakatlar usınılıp, olarǵa ilaj qatnasıwshıları ózleriniń bahaların berdi. Túrli gúller hám quslardan ibarat kórgizbe shól­kemlestirilip, oqıwshılar tárepinen olar haqqında maǵlıwmatlar berildi. Bayram keshesi oqıwshılar tárepinen tayar­lanǵan koncert baǵdarlaması menen juwmaqlandı.

O.Raximbaev

QMUniń Tábiyattanıw fakultetiniń studenti

 

QĺRǴAWĺLDĺŃ GÓSHI

Asanbektiń awılda turatuǵın dayısı júdá mergen ańshı. Sonlıqtan, ol úyine qıdırıp kiyatır degennen, Asanbektiń sabırı shıdamay, anasınan: «Murat aǵam qashan keledi?»-dep soraǵanı-soraǵan. Oǵan dayısınıń bazarlıqqa alıp kelgen qoyan, jabayı ǵaz, qırǵawıl góshinen de beter, ol aytıp bergen ań waqıya­ları júdá unaydı. Barlıq jeri qu­laqqa aylanıp, bar ıqlası menen tıńlaydı. Erteńine klasındaǵı doslarına aytıp maqtanadı.

Búgin de anası Murat aǵań kiyatır degennen quwanıp qoya berdi. Dayısın bánelep oqıwdan qalajaq bolıp edi, anası: -Ol keshqurın keledi, oǵan shekem mektebińe barıp qaytasań,-dedi. Asanbek ilajsız mektepke jol aldı.

Birinshi sabaq botanika páni edi. Klasqa pán muǵallimi Ázima Dáwletova kirip keldi de, oqıwshılardıń sálemine álik alıp bolıp, kútilmegen soraw tasladı: -Qáne, oqıwshılar, biziń úlke­mizde qanday quslar jasaytuǵının bilesiz be?-dedi ol. Oqıwshılar kúnde kóshede kórip júrgen shımshıq, ǵarǵa, kepter, hákke sıyaqlı quslardı birimlep aytıp atır. Sonda muǵallim: -Durıs, biraq biziń ana tábiyatımızda quslardıń túri júdá kóp. Olardıń ayırımları hár qıylı sebeplerge baylanıslı joǵalıp ketiw qáwpi astında. Olardıń biri qırǵawıl,-dep, qırǵawıllar haqqında maǵlıwmat bere basladı. Muǵallim qır­ǵawıllardıń «Qızıl kitap»qa kir­gizilgenligin, olardı awlaw jınayat ekenligin aytıp sabaqtı juw­maqladı.

Sol kúni mektepten kiyatırıp Asanbektiń qıyalında qolına mıltıǵın alıp, qırǵawıllardı atıp atırǵan dayısı elesledi. Onıń keypiyatı buzılıp, dayısına bul isi nadurıs ekenligin aytıwdı kewline túydi.

Keshqurın anası aytqanınday, Murat dayısı qolındaǵı sumkada bir qońır párdiń ushı kórinip, esikten kirip keldi. Ol keliwden Asanbekti qushaqlap, oǵan sumkadaǵı oljasın shıǵarıp kórsetti. -Minekey, jiyenim búgin qırǵawıl góshinen palaw jeymiz,-dep sumkasınan bası sulayıp, janı shıqqan qırǵawıldı shıǵardı.

-Biyshara qırǵawıl,-dep jılap jiberdi Asanbek hám bólmesine qaray juwırıp ketip qaldı. Balasınıń bunday degenine hayran qalǵan anası da, dayısı da sol jerde qatıp qaldı. Azǵantaydan soń, anası Asanbektiń bólmesine kirip: -Balam, nege jıladıń, dayıńnan qapa boldıń ba?-dedi basınan sıypalap. Sonda kóziniń jası mólt-mólt aqqan Asanbek: -Men endi qırǵawıldıń góshin jemeymen,-dedi solıǵın basa almay.

Ulzada Abubakirova

NMPIniń Pedagogika ham psixologiya  fakulteti 3-kurs studenti

 

Siz bilesiz be?

Shımshıq-aqıllı, Lashın-aspan suńqarı…

Jer ekosistema­sında eń kóp tar­qalǵan haywanat túri-bul quslar. Olar biologiyalıq ózge­sheligi boyınsha ıssı­qanlılar toparına ki­redi. Quslardıń dene temperaturası adamdikinen 7-8 gradusqa joqarı boladı. Olardıń júregi dem alıp atırǵanda minutına 400 márte soǵadı. Al, qanat qaǵıp ushqan waqtında júrek urısı minutına mıńǵa jetedi.

Ushqan waqtında ayırım qus túrleri tezligin saatına 320 ki­lometrge jetkere aladı. Mısal ushın, Suńqarlar shańaraǵına kiretuǵın lashınlar ań payıtında usınday tezlikte usha aladı. Sonday-aq, eń tez juwıratuǵın qus Túye qus (straus) esap­lanadı. Onıń tezligi saatına 60 kilometrge jetedi. Eń «aqıllı» qus ápiwayı shımshıq. Shımshıqlardıń 100 gramm salmaǵınıń 4,37 gramın miyi quraydı.

 

Pingvinler-usha almaytuǵın quslar

Jer júzinde aspanda párwaz etiw qábiletine iye emes, biraq ıssıqanlılar toparına kiretuǵın quslar da bar.  Olardıń eń ataqlısı bizlerge multfilmler arqalı tanıs-pingvinler.

Pingvinler tiykarınan jer sharınıń eń suwıq ornı Antarktida hám az bólegi Galapagos atawlarında  jasaydı. Olardıń eń úlkeni Imperator pingvinler. Pingvinlerdiń ayırım túrleri -60 gradus suwıq hawada da jasay aladı.  Papua atawında ­jasaytuǵın pingvinler eń tez júze alatuǵın pingvinler esaplanadı. Olardıń tezligi saatına 35 kilo­metrden asadı. Pingvinlerdiń qanatları suwda júziw, qırǵaqta sırǵanaw xızmetin atqaradı. Olar balıq penen azıqlanadı. Balıq uslaw niyetinde pingvinler teńizdiń 150-200 metr tereńligine shekem súńgiy aladı. Sonıń menen bir qatarda, pingvinler denesin tik uslap júre alatuǵın jalǵız qus sanaladı. Pingvinler shor okean suwın ishe aladı. Sebebi, olardıń denesi shor suwdı sintezlew qásiyetine iye. Jer júzinde eń kóp tarqalǵan pingvin túri-Altınshashlılar. Olardıń sanı 20 millionnan aslam.

Pingvin túrleri arasında ataqlı sayaxatshı Fernan Magellan atına Magellan pingvini dep atalatuǵını da bar. Sebebi, ataqlı sayaxatshı óziniń sayaxatı waqtında 1520-jılı pingvinlerdi ushıratqanın jazıp qaldırǵan.

Degen menen, búgingi ón­diristiń rawajlanıwı pingvinlerdiń sanı azayıp ketiwine sebep bolmaqta. Hár jılı Argentina qır­ǵaqlarında teńiz suwına neft qaldıqlarınıń túsiwi 20 mıńnan aslam pingvinniń ólimine alıp keledi. Qala berse, planeta temperaturasınıń keskin jılıp barıwı Antarktida muz­lıqlarında jasaytuǵın pingvinlerdiń tirishilik etiwin qıyınlastırmaqta.

Internet materialları tiykarında tayarlandı.

Klubtı tayarlaǵan: B.SULTAMURATOV