Qádirli «Miyras» klubınıń iqlasbentleri! Minekey, úlkemizde gózzal báhár ayyamı húkim súrmekte. Sol qatarı milliy bayramlarımızdıń biri Nawrız da keldi. Bul bayramda bárshe milliyligimizdiń belgisi bolǵan kiyimlerdi kiyip hám úlken qazanda súmelekler qaynatadı. Al denesine jarasıqlı bolıp turǵan kishkene balalardan baslap, hayal-qızlardıń hám er adamlardıń kiyimlerindegi naǵısları menen kózdiń jawın aladı. Bul qaraqalpaq milliy kiyimleri haqqında Qaraqalpaqstan Respublikası tariyxı hám mádeniyatı mámleketlik muzeyiniń Jańa tariyx bólimi baslıǵı Gúlnaz Nızanova menen sáwbetlestik.

Muzeyler-biziń baslı bay­lıǵımız, xalıq miyraslarınıń toplaǵan orayı. Muzeyimizdiń hár bir bóliminiń óz aldına fondı bolıp, onda tiykarınan muzey ekspoziciyasına qoyıl­maǵan eksponatlar saqla­nadı. Kiyim-kenshekler dún­yadaǵı barlıq xalıqlar ushın derlik olardıń milliy belgi­leriniń biri. Kiyimlerdiń pishiliwinde, naǵısında xalıq­lardıń áyyemgi estelikleri saqlanıp, bul belgiler sol xalıq­tıń ata-tegin izertlewde geyde áhmiyetli derek bolıp ta esap­lanadı. Kiyimlerde xalıq­tıń jasap atırǵan geografiyalıq jaylasıwı, jer sháriyatı, xojalıq ózgesheligi, turmısı sáwle­lengen.

Er adamlardıń kiyimi áshe­kóylersiz, jıltıraqlarsız, bir tegis reńde bolǵanlıǵı menen ajıralıp turǵan. Olardıń kiyim­leri taqıya, qurash (shó­girme, degeley, bórik), kóylek, shapan, kamzollardan ibarat bolǵan. Ayaǵına jergi­likli etikshi ustalar tárepinen islengen etik, mási hám gewish kiygen. Al, qaraqalpaq hayal-qız­larınıń kiyimi uzın, keń hám tuwrı pishimde tigilgen kóy­leklerden, jeńsiz, shapan, jegde, bas kiyim hám gewishlerden ibarat bolǵan. Olardıń kiyim­leriniń jaǵaları, jeńleriniń ushı hám etekleri naǵıslanıp, jaǵası bólek oyılıp alınıp kestelen­gen, olar almalı-salmalı bolıp, kóy­lektiń materialı tozǵannan soń ekinshi kóylekke alınıp paydalanǵan. Kiyim bólek­sheleriniń biri jeń ushı bolıp, onı hayal-qızlar kóyleginiń jeńiniń ushına tigip qoyatuǵın bolǵan. Jeń ushınıń materialı bózden bolıp, onı kók reńge boyap, oǵan naǵıslar salınadı. Jeńseni bolsa, qızıl tawardan tigip astarlap, oǵan jipek sabaqlar menen naǵıslanadı. Onıń ushına teriden qıstırǵısh tikken. Jeńseni shapan, ton kiygende jeń­niń ushına qosıp tigip qoyǵan.

Hayal-qızlardıń kiyimleri jasına qarap ózgeshe­lenetuǵın bolǵan. Jas qızlar qızıl reńdegi kiyimlerdi kiygen bolsa, jası qırıqtan ótken apalarımız aq reńdegi kiyim­lerdi kiyetuǵın bolǵan. Bular tek reńine qaray ózgeshelenip qoy­mastan, naǵısları da óz­geshe keste­len­gen. Qız-kelin­sheklerdiń naǵısları jatıǵına kestelense, apa­larımızdıń kiyimleri tigine kestelengen.

Jawırınsha balalardıń jawırına taǵılatuǵın úsh mú­yeshli kesteli bolıp, onı eski zaman­larda ata-baba­la­rımız balanı til suqtan saqlaytuǵın kára­matlı qásiyeti bar dep isengen. Shınıqap-tolıǵı menen teriden qurastırılıp, mıs sım menen naǵıslanǵan. Bunı jigitlerimiz kese, sháy­neklerin salıp júriw ushın paydalanǵan.

Qaraqalpaq hayal-qız­la­rınıń bas kiyimleri bizge shekem taqıyalar, kiyme­shek­ler, bas orawlardan túrmeler, saltanatlı kúnleri kiyetuǵın bas kiyimlerinen sáwkele hám tóbelikler bizge shekem jetip kelgen.

Bas kiyimlerdiń biri taqıya. Taqıyanı jas qızlar, balalar kiygen bolsa, kelinshekler, apalar onı bas orawdıń ishi­nen kiyetuǵın bolǵan. Qızlar kiyetuǵın taqıya zerden, pash­shayıdan, qızıl, kók maqpal­dan tigilip, dógeregi qızıl jipek jip penen jiyeklengen hám shekesinde pópegi bolǵan. Sonday-aq, marjan taqıya degen gúmis penen aralas­tırılıp, altınnan puw bergen. tóbesinde gubbası bolǵan. Sol gubbaǵa oraypópekti (basqa tartatuǵın gúlli úlken oramal, sharshı), keyin qızıl jipek jegdeni ildirip qoyǵan. Bul taqıyanı bar jerdiń qızları kiygen.

Burın qaraqalpaqlarda bú­gingi túsiniktegi oramallar bolmaǵan. Oramal sóziniń etimologiyasına itibar bersek, onıń haqıyqıy mánisin ańlap jetiw qıyın emes. Turmısqa shıqqannan keyin qaraqalpaq hayalları kúndelikli turmısta da, dúzge shıqqanda da basına bas oraw orap júrgen(oramal-oraw sózinen kelip shıqqan).  Kelinshekler bas orawdıń sheberi bolıp, qızlarǵa hay­wan shaqlı bas oraw usılın úyret­ken. Bas oraw ushın juqa, uzın gezlemeni taqıya­nıń ústinen eni 15-25 sm. sha­ma­sında qatlap, jelke táre­pine taslap (halaqa), ekin­shi ushın basınıń oń tárepine  kóbirek jıynap oraǵan. Kelte etip qaldırılǵan  ekinshi ushın bas oraw qabatlarınıń arasına tıǵıp, shashaǵın shıǵa­rıp qoyǵan. Jas kelinshekler bas oraw ushın kóbinese jipekten islengen qızıl túrme qolla­nıladı. Onıń uzınlıǵı 5 metr, oǵan qosa aydınlı ora­mal oraydı. Aydınlı oramallar fabrikada toqılǵan, badam naǵıs túsken shıttan islengen.

XIX ásirdiń ekinshi yarı­mında Rossiya menen sawda satıqtıń kúsheyiwi menen Evropa mádeniyatınıń tásiri kózge túse baslaydı. Hayallar kiyim-kensheklerinde fabrika gezlemelerin paydalana bas­laydı. Kiyiniw mádeniyatında ózgerisler júz beredi. Bas orawdıń ústinen burınǵıday jegde jamılıp ǵana qoymastan, dúzge shıqqan apalarımız sharshı yamasa shalǵısh penen baylap, oranıp júretuǵın boldı. Geyde shalǵıshtıń ornına úlken úsh múyeshli oramal-qıyıqsha yamasa juqa jún oraypek oraǵan. Oramallardıń túrleri kóp bolǵan. Olar óz atamalarına iye. Qaraqalpaq hayallarınıń arasında iri gúller menen bezetilip, fabrikada tayarlanǵan jipek oramallar, oraypekler júdá keń tarqalǵan. Xalıq arasında oyın-dálkek tárizinde «oramasam-ólgey­men» degen oramal atama­sınıń ózı bunı dáliyleydi.

Áziz oqıwshılar! Sizler bul klub arqalı basqa da qanday miyraslar menen tanısqıńız keledi. Bul haqqında xatlar jollap jazsańız boladı. Siz­lerdıń ótinish-tileklerińizge bola qánigeler tárepinen maǵlıwmatlar beremiz.

Klubtı tayarlaǵan: Jeńisgúl Ibadullaeva